Geography UPPCS TEST 1 Notes

 рдпрдоुрдиा рдирджी рд╕े рдЬुрдб़े рд╕рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп рдЙрдж्рдЧрдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ंрдЧрдо рддрдХ рдХ्рд░рдордмрдж्рдз (Chronological Order) рддрд░ीрдХे рд╕े рдиीрдЪे рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं। 


1. рдЙрдж्рдЧрдо рдФрд░ рдкрд░्рд╡рддीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдФрд░ рд╣िрдоाрдЪрд▓)

рдпрд╣ рдирджी рдХा рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╕рдлрд░ рд╣ै рдЬрд╣ां рдпрд╣ рдкрд╣ाрдб़ों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдмрд╣рддी рд╣ै।

  • рдЙрдж्рдЧрдо (Source): рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХे рдЙрдд्рддрд░рдХाрд╢ी рдЬिрд▓े рдоें рд▓ोрдЕрд░ рд╣िрдоाрд▓рдп рдХी рдмंрджрд░рдкूंрдЫ рдЪोрдЯी рдХे рджрдХ्рд╖िрдг-рдкрд╢्рдЪिрдоी рдврд▓ाрди рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдпрдоुрдиोрдд्рд░ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ (рдКंрдЪाрдИ рд▓рдЧрднрдЧ 6,387 рдоीрдЯрд░) рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै।

  • рдЛрд╖िрдЧंрдЧा рдФрд░ рд╣рдиुрдоाрдирдЧंрдЧा: рдпрд╣ рдкрд╣ाрдб़ों рдоें рдпрдоुрдиा рд╕े рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЫोрдЯी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпां рд╣ैं।

  • рдЯोंрд╕ рдирджी рдХा рд╕ंрдЧрдо (Tons Confluence): рджेрд╣рд░ाрджूрди рдХे рдкाрд╕ рдХाрд▓рд╕ी рдоें рдЯोंрд╕ рдирджी (рдпрдоुрдиा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд╣िрдоाрд▓рдпी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी) рдЗрд╕рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЯोंрд╕ рдирджी рдоें рдпрдоुрдиा рд╕े рднी рдЕрдзिрдХ рдкाрдиी рд╣ोрддा рд╣ै।

  • рдоैрджाрдиों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢: рдпрдоुрдиा рдирджी рдбाрдХрдкрдд्рдерд░ (рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб) рдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ाрдб़ों рдХो рдЫोрдб़рдХрд░ рдоैрджाрдиी рдЗрд▓ाрдХे рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै।

2. рдордз्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рд╣рд░िрдпाрдгा рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ी)

рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдирджी рдХा рдкाрдиी рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рд▓िрдП рдиिрдХाрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рднाрд░ी рдк्рд░рджूрд╖рдг рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рддी рд╣ै।

  • рд╣рдердиीрдХुंрдб рдмैрд░ाрдЬ: рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рдпрдоुрдиाрдирдЧрд░ рдЬिрд▓े рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдпрд╣ीं рд╕े 'рдкрд╢्рдЪिрдоी рдпрдоुрдиा рдирд╣рд░' рдФрд░ 'рдкूрд░्рд╡ी рдпрдоुрдиा рдирд╣рд░' рдоें рдкाрдиी рдоोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै। (рдЗрд╕рдиे рдкुрд░ाрдиे рддाрдЬेрд╡ाрд▓ा рдмैрд░ाрдЬ рдХी рдЬрдЧрд╣ рд▓ी рд╣ै)।

  • рд╕ीрдоा рдиिрд░्рдзाрд░рдг: рдпрд╣ рдирджी рд╣рд░िрдпाрдгा рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ीрдоा рдмрдиाрддी рд╣ै।

  • рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢: рдпрд╣ рдкрд▓्рд▓ा рдЧांрд╡ рдХे рдкाрд╕ рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡рдЬीрд░ाрдмाрдж рд╕े рдУрдЦрд▓ा рддрдХ рдХा 22 рдХिрдоी рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдЗрд╕ рдирджी рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рджूрд╖िрдд рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।

  • рдУрдЦрд▓ा рдмैрд░ाрдЬ: рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рдЬрд╣ां рд╕े рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рд▓िрдП рдЖрдЧрд░ा рдирд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ी рдЧрдИ рд╣ै।

  • рд╣िंрдбрди рдирджी рдХा рд╕ंрдЧрдо: рд╣िंрдбрди рдирджी (рдмाрдПं рддрдЯ рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी) рдиोрдПрдбा (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) рдХे рдкाрд╕ рдпрдоुрдиा рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै।

3. рдиिрдЪрд▓ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдк्рд░ाрдпрдж्рд╡ीрдкीрдп рдирджिрдпां)

рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдоाрд▓рд╡ा рдкрдаाрд░ рдФрд░ рд╡िंрдз्рдп рдкрд░्рд╡рддрдоाрд▓ा рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдмрдб़ी рдирджिрдпां рдпрдоुрдиा рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं।

  • рдордеुрд░ा рдФрд░ рдЖрдЧрд░ा: рдирджी рдЗрди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╢рд╣рд░ों рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рддी рд╣ै। рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдФрд░ рдЖрдЧрд░ा рдХिрд▓ा рдЗрд╕ी рдХे рддрдЯ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ैं।

  • рдЪंрдмрд▓ рдирджी (Chambal River): рдпрдоुрдиा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी рдЗрдЯाрд╡ा рдЬिрд▓े (UP) рдХे рдкाрд╕ рджाрдПं рддрдЯ рдкрд░ рдЖрдХрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै।

    • рд╡िрд╢ेрд╖ рддрде्рдп: рдЪंрдмрд▓ рдирджी рдЕрдкрдиे рдмीрд╣рдб़ों (Ravines/Badlands) рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।

  • рд╕िंрдз рдирджी (Sindh River): рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдоाрд▓рд╡ा рдкрдаाрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣ рдирджी рдЬाрд▓ौрди рдЬिрд▓े (UP) рдоें рдпрдоुрдиा рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै।

  • рдмेрддрд╡ा рдирджी (Betwa River): рд╡िंрдз्рдп рд╢्рд░ेрдгी (MP) рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣ рдирджी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╣рдоीрд░рдкुрд░ рдХे рдкाрд╕ рдпрдоुрдиा рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै।

    • рд╡िрд╢ेрд╖ рддрде्рдп: рдЗрд╕ рдирджी рдкрд░ рдоाрддाрдЯीрд▓ा рдмांрдз рдФрд░ рд░ाрдЬрдШाрдЯ рдмांрдз рдмрдиे рд╣ैं।

  • рдХेрди рдирджी (Ken River): рд╡िंрдз्рдп рдкрд╣ाрдб़िрдпों (MP) рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣ рдпрдоुрдиा рдХी рдЕंрддिрдо рдмрдб़ी рджрдХ्рд╖िрдг/рджाрдПं рддрдЯ рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी рд╣ै, рдЬो рдмांрджा рдЬिрд▓े (UP) рдХे рдЪिрд▓्рд▓ा рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ै।

    • рд╡िрд╢ेрд╖ рддрде्рдп: рдпрд╣ рдирджी рдкрди्рдиा рдЯाрдЗрдЧрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡ рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рддी рд╣ै।

4. рд╕ंрдЧрдо (рдЕंрддिрдо рдЪрд░рдг)

рдпрд╣ рдирджी рдХे рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд╕рдлрд░ рдХा рдЕंрдд рд╣ै।

  • рд╕рдоाрдк्рддि (Mouth): рдпрдоुрдиा рдирджी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ (рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж) рдоें рдЧंрдЧा рдирджी рдоें рд╡िрд▓ीрди рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।

  • рдд्рд░िрд╡ेрдгी рд╕ंрдЧрдо: рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдХो рдЧंрдЧा, рдпрдоुрдиा рдФрд░ рдкौрд░ाрдгिрдХ (рдЕрджृрд╢्рдп) рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдХा рдоिрд▓рди рд╕्рдерд▓ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрд╣ां рд╣рд░ 12 рд╕ाрд▓ рдоें рдХुंрдн рдоेрд▓ा рдЖрдпोрдЬिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।


 (Quick Revision Table)

рд╡िрд╢ेрд╖рддा

рд╡िрд╡рд░рдг

рдХुрд▓ рд▓ंрдмाрдИ

рд▓рдЧрднрдЧ 1,376 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ (рдЧंрдЧा рдХी рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी)

рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рдерд▓

рдпрдоुрдиोрдд्рд░ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ (рдмंрджрд░рдкूंрдЫ рдЪोрдЯी), рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб

рдоुрд╣ाрдиा (рдЕंрдд)

рдд्рд░िрд╡ेрдгी рд╕ंрдЧрдо, рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ (рдЧंрдЧा рдирджी рдоें рд╡िрд▓рдп)

рджाрдПं рддрдЯ рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпां

рдЪंрдмрд▓, рд╕िंрдз, рдмेрддрд╡ा, рдХेрди

рдмाрдПं рддрдЯ рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпां

рдЯोंрд╕, рд╣िंрдбрди, рдЛрд╖िрдЧंрдЧा, рд╣рдиुрдоाрдирдЧंрдЧा

рдмрд╣рдиे рд╡ाрд▓े рд░ाрдЬ्рдп/UT

рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб, рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢, рд╣рд░िрдпाрдгा, рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢

рдХिрдиाрд░े рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢рд╣рд░

рдпрдоुрдиाрдирдЧрд░, рджिрд▓्рд▓ी, рдиोрдПрдбा, рдордеुрд░ा, рдЖрдЧрд░ा, рдлिрд░ोрдЬाрдмाрдж, рдЗрдЯाрд╡ा, рд╣рдоीрд░рдкुрд░, рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ

рдЕрдкрд╡ाрд╣ рддंрдд्рд░ (Basin)

рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб, рд╣िрдоाрдЪрд▓, рд╣рд░िрдпाрдгा, рджिрд▓्рд▓ी, рдпूрдкी, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдФрд░ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢

✅ 

рдпрдоुрдиा рдирджी рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХे рдпрдоुрдиोрдд्рд░ी рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ 1,376 рдХिрдоी рдХा рд╕рдлрд░ рддрдп рдХрд░рддी рд╣ै। рдкрд╣ाрдб़ों рд╕े рдЙрддрд░рдХрд░ рдпрд╣ рд╣рд░िрдпाрдгा, рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рдпूрдкी рдХे рдоैрджाрдиों рдоें рдмрд╣рддी рд╣ै, рдЬрд╣ां рдЗрд╕рдоें рдЯोंрд╕, рдЪंрдмрд▓, рдмेрддрд╡ा рдФрд░ рдХेрди рдЬैрд╕ी рдирджिрдпां рдоिрд▓рддी рд╣ैं। рдЕंрдд рдоें, рдпрд╣ рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ (рдд्рд░िрд╡ेрдгी рд╕ंрдЧрдо) рдкрд░ рдЧंрдЧा рдирджी рдоें рдоिрд▓ рдЬाрддी рд╣ै।

 


1. рдк्рд░िрд▓िрдо्рд╕ рд╡िрд╢ेрд╖: рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпों рдХा рдХ्рд░рдо (рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕े рдкूрд░्рд╡)

рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпों рдХो рдХ्рд░рдо рд╕े рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै:

  • рджाрдПं рддрдЯ (Right Bank) рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпों рдХा рдХ्рд░рдо (рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕े рдкूрд░्рд╡): рдЪंрдмрд▓ → рд╕िंрдз → рдмेрддрд╡ा → рдХेрди।

  • рдмाрдПं рддрдЯ (Left Bank) рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирджिрдпों рдХा рдХ्рд░рдо (рдЙрдд्рддрд░ рд╕े рджрдХ्рд╖िрдг/рдкूрд░्рд╡): рдЯोंрд╕ → рдЖрд╕рди → рд╣िंрдбрди।

2. рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ (National Waterway)

  • NW-110: рдпрдоुрдиा рдирджी рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд▓рдоाрд░्рдЧ рд╕ंрдЦ्рдпा 110 рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рджिрд▓्рд▓ी (рдУрдЦрд▓ा) рд╕े рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ (рд╕ंрдЧрдо) рддрдХ рд▓рдЧрднрдЧ 1089 рдХिрдоी рд▓ंрдмा рд╣ै।

3. рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдФрд░ рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा (Biodiversity Facts)

  • рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдХा 'рд▓िрд╡िंрдЧ рдПंрдЯिрдЯी' (рдЬीрд╡िрдд рдЗрдХाрдИ) рдХा рджрд░्рдЬा: рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рд╣ाрдИрдХोрд░्рдЯ рдиे 2017 рдоें рдЧंрдЧा рдФрд░ рдпрдоुрдиा рдХो рдПрдХ 'рдЬीрд╡िрдд рдоाрдирд╡' (Living Entity) рдХे рд╕рдоाрди рдХाрдиूрдиी рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдП рдеे (рд╣ाрд▓ांрдХि рдмाрдж рдоें рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдЗрд╕ рдкрд░ рд░ोрдХ рд▓рдЧा рджी рдеी)।

  • рдШрдб़िрдпाрд▓ рдФрд░ рд╕ोंрд╕ (рдЧंрдЧा рдбॉрд▓्рдлिрди): рдпрдоुрдиा рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी рдЪंрдмрд▓ рднाрд░рдд рдоें 'рдШрдб़िрдпाрд▓' (Gharial) рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдХेंрдж्рд░ рд╣ै। рдпрдоुрдиा рдХे рдиिрдЪрд▓े рд╣िрд╕्рд╕े (рдк्рд░рдпाрдЧрд░ाрдЬ рдХे рдкाрд╕) рдоें рдЧंрдЧा рдбॉрд▓्рдлिрди рднी рдкाрдИ рдЬाрддी рд╣ै।

  • рдЕрдоोрдиिрдпा рд╕्рдкाрдЗрдХ (Ammonia Spike): рджिрд▓्рд▓ी рдоें рд╕рд░्рджिрдпों рдХे рд╕рдордп рдЕрдХ्рд╕рд░ рдпрдоुрдиा рдХे рдкाрдиी рдоें рдЕрдоोрдиिрдпा рдХा рд╕्рддрд░ рдЕрдЪाрдирдХ рдмрд╣ुрдд рдмрдв़ рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рджिрд▓्рд▓ी рдЬрд▓ рдмोрд░्рдб рдХो рд╡ाрдЯрд░ рдЯ्рд░ीрдЯрдоेंрдЯ рдк्рд▓ांрдЯ рдмंрдж рдХрд░рдиे рдкрдб़рддे рд╣ैं। рдпрд╣ рдк्рд░िрд▓िрдо्рд╕ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдмрдб़ा рдмрд░्рдиिंрдЧ рдЯॉрдкिрдХ рд░рд╣рддा рд╣ै।

4. рдпрдоुрдиा рд╕े рдЬुрдб़ी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирд╣рд░ें (Canals)

  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдпрдоुрдиा рдирд╣рд░ (Western Yamuna Canal): рдпрд╣ рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рд╣рдердиीрдХुंрдб рдмैрд░ाрдЬ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд░рддी рд╣ै। рдпрд╣ рдпрдоुрдиा рдХी рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиी рдирд╣рд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै (рдЗрд╕े рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдлिрд░ोрдЬ рд╢ाрд╣ рддुрдЧрд▓рдХ рдиे рдмрдирд╡ाрдпा рдеा)।

  • рдкूрд░्рд╡ी рдпрдоुрдиा рдирд╣рд░ (Eastern Yamuna Canal): рдпрд╣ рднी рд╣рдердиीрдХुंрдб рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╕рд╣ाрд░рдирдкुрд░, рд╢ाрдорд▓ी, рдмाрдЧрдкрдд рдФрд░ рдЧाрдЬिрдпाрдмाрдж рдЬिрд▓ों рдоें рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд░рддी рд╣ै।

  • рдЖрдЧрд░ा рдирд╣рд░ (Agra Canal): рдпрд╣ рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдУрдЦрд▓ा рдмैрд░ाрдЬ рд╕े рдиिрдХрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдордеुрд░ा, рдЖрдЧрд░ा рддрдеा рднрд░рддрдкुрд░ (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди) рддрдХ рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рд▓िрдП рдкाрдиी рд▓े рдЬाрддी рд╣ै।

5. рдХेрди-рдмेрддрд╡ा рд▓िंрдХ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा (Current Tech/Geo Fact)

  • рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рдкрд╣рд▓ी рдирджी рдЬोрдб़ो рдкрд░िрдпोрдЬрдиा (First River Interlinking Project) рд╣ै।

  • рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдХेрди рдирджी (рдЬिрд╕рдоें рдкाрдиी рдЕрдзिрд╢ेрд╖/рдЬ्рдпाрджा рд╣ै) рдХे рдкाрдиी рдХो рдмेрддрд╡ा рдирджी (рдЬो рд╕ूрдЦाрдЧ्рд░рд╕्рдд рдмुंрджेрд▓рдЦंрдб рдоें рд╣ै) рдоें рднेрдЬा рдЬाрдПрдЧा।

  • рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рджौрдзрди рдмांрдз (Daudhan Dam) рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдкрди्рдиा рдЯाрдЗрдЧрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡ рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╣िрд╕्рд╕ा рдбूрдм рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖ рд░рд╣ा рд╣ै (рдпрд╣ рдк्рд░िрд▓िрдо्рд╕ рдХे рд▓िрдП рдоोрд╕्рдЯ рдЗрдо्рдкोрд░्рдЯेрди्рдЯ рдлैрдХ्рдЯ рд╣ै)।


рдпрдоुрдиा рдирджी рдк्рд░рдгाрд▓ी (Yamuna River System) рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмांрдз, рдмैрд░ाрдЬ рдФрд░ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпों рдХे рдХ्рд░рдо рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░िрд▓िрдо्рд╕ рдлैрдХ्рдЯ्рд╕ рдиीрдЪे рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं:


1. рдпрдоुрдиा рдирджी рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмांрдз рдФрд░ рдмैрд░ाрдЬ (Dams and Barrages)

рдпрдоुрдиा рдирджी рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпों рдкрд░ рдмрдиे рдмांрдзों рдФрд░ рдмैрд░ाрдЬों рдХो рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рдеिрддि (рдКрдкрд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рдиिрдЪрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдХ्рд░рдо) рдоें рдиीрдЪे рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै: 

рдоुрдЦ्рдп рдпрдоुрдиा рдирджी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдмैрд░ाрдЬ:

  • рдбाрдХрдкрдд्рдерд░ рдмैрд░ाрдЬ (Dakpathar Barrage): рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдХे рджेрд╣рд░ाрджूрди рдЬिрд▓े рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕े рдмिрдЬрд▓ी рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рд▓िрдП рдпрдоुрдиा рдХा рдкाрдиी рдПрдХ рдкाрд╡рд░ рдЪैрдирд▓ рдоें рдоोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

  • рд╣рдердиीрдХुंрдб рдмैрд░ाрдЬ (Hathni Kund Barrage): рд╣рд░िрдпाрдгा рдХे рдпрдоुрдиाрдирдЧрд░ рдЬिрд▓े рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд░ाрдиे 'рддाрдЬेрд╡ाрд▓ा рдмैрд░ाрдЬ' рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдмрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ीं рд╕े рдкूрд░्рд╡ी рдпрдоुрдиा рдирд╣рд░ (UP рдХे рд▓िрдП) рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдпрдоुрдиा рдирд╣рд░ (Haryana рдХे рд▓िрдП) рдиिрдХाрд▓ी рдЧрдИ рд╣ैं। 

  • рд╡рдЬीрд░ाрдмाрдж рдмैрд░ाрдЬ (Wazirabad Barrage): рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рд╣िрд╕्рд╕े рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдпрд╣ рджिрд▓्рд▓ी рдХो рдкीрдиे рдХे рдкाрдиी рдХी рдЖрдкूрд░्рддि рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕्рд░ोрдд рд╣ै। 

  • рдУрдЦрд▓ा рдмैрд░ाрдЬ (Okhla Barrage): рджिрд▓्рд▓ी рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी рд╣िрд╕्рд╕े (рдиोрдПрдбा рдмॉрд░्рдбрд░) рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕े рдЖрдЧрд░ा рдирд╣рд░ рдиिрдХाрд▓ी рдЧрдИ рд╣ै рдЬो рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рднрд░рддрдкुрд░ рддрдХ рд╕िंрдЪाрдИ рдХрд░рддी рд╣ै।

рдпрдоुрдиा рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпों рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рдоुрдЦ рдмांрдз (Most Important for Exam): [13]

  • рд▓рдЦрд╡ाрд░-рд╡्рдпाрд╕ी рдкрд░िрдпोрдЬрдиा (Lakhwar-Vyasi Project): рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдоें рдоुрдЦ्рдп рдпрдоुрдиा рдирджी рдкрд░ рдиिрд░्рдоाрдгाрдзीрди рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдмрд╣ुрдЙрдж्рджेрд╢ीрдп рдмांрдз рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╣ै। 


  • рдХिрд╢ाрдК рдмांрдз (Kishau Dam): рдпрд╣ рдпрдоुрдиा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी рдЯोंрд╕ (Tons) рдкрд░ рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдФрд░ рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै। 


  • рд░ेрдгुрдХाрдЬी рдмांрдз (Renukaji Dam): рдпрд╣ рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╕िрд░рдоौрд░ рдЬिрд▓े рдоें рдпрдоुрдиा рдХी рдЙрдк-рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी рдЧिрд░ी (Giri River) рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै। 


  • рдЪंрдмрд▓ рдирджी (рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी) рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдмांрдз (рдЧाँрдзी рд╕ाрдЧрд░ рд╢्рд░ृंрдЦрд▓ा):

    • рдЧांрдзी рд╕ाрдЧрд░ рдмांрдз (Gandhi Sagar Dam): рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ (рдоंрджрд╕ौрд░ рдЬिрд▓ा)।

    • рд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рд╕ाрдЧрд░ рдмांрдз (Rana Pratap Sagar Dam): рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़)।

    • рдЬрд╡ाрд╣рд░ рд╕ाрдЧрд░ рдмांрдз (Jawahar Sagar Dam): рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдХोрдЯा)।

    • рдХोрдЯा рдмैрд░ाрдЬ (Kota Barrage): рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдХोрдЯा) - рдпрд╣ाँ рд╕े рдХेрд╡рд▓ рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рд▓िрдП рдирд╣рд░ें рдиिрдХाрд▓ी рдЧрдИ рд╣ैं। 


  • рдмेрддрд╡ा рдирджी (рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी) рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдмांрдз:

    • рд░ाрдЬрдШाрдЯ рдмांрдз (Rajghat Dam): рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ (рд▓рд▓िрддрдкुрд░) рдФрд░ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХी рд╕ीрдоा рдкрд░। рдЗрд╕े 'рд▓рдХ्рд╖्рдоीрдмाрдИ рд╕ाрдЧрд░ рдмांрдз' рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं।

    • рдоाрддाрдЯीрд▓ा рдмांрдз (Matatila Dam): рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд▓рд▓िрддрдкुрд░/рдЭांрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।

    • рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдмांрдз (Parichha Dam): рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЭांрд╕ी рдХे рдкाрд╕ рдмेрддрд╡ा рдирджी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै। 


  • рдХेрди рдирджी (рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी) рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдмांрдз:

    • рджौрдзрди рдмांрдз (Daudhan Dam): рдпрд╣ рдХेрди-рдмेрддрд╡ा рд▓िंрдХ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЫрддрд░рдкुрд░ рдЬिрд▓े рдоें рдкрди्рдиा рдЯाрдЗрдЧрд░ рд░िрдЬрд░्рд╡ рдХे рдЕंрджрд░ рдмрдиाрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। 


2. рдпрдоुрдиा рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпों рдХा рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕े рдкूрд░्рд╡ (West to East) рдХा рд╕рд╣ी рдХ्рд░рдо

рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдирджिрдпों рдХो рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдпा рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрдоुрдиा рдХी рдоुрдЦ्рдп рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпां рджрдХ्рд╖िрдг (рджाрдПं рддрдЯ) рд╕े рдЖрдХрд░ рдоिрд▓рддी рд╣ैं। 

рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдХा рд╕рд╣ी рднौрдЧोрд▓िрдХ рдХ्рд░рдо (West to East Order):

 рдЪंрдмрд▓ (Chambal)->рд╕िंрдз (Sindh) ->рдмेрддрд╡ा (Betwa) ->рдХेрди (Ken)

  • рдЪंрдмрд▓ рдирджी: рд╕рдмрд╕े рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди-рдПрдордкी рд╕ीрдоा рд╕े рдмрд╣рддी рд╣ुрдИ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЗрдЯाрд╡ा рдоें рдпрдоुрдиा рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै।

  • рд╕िंрдз рдирджी: рдЪंрдмрд▓ рдХे рдмाрдж, рдпрд╣ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЬाрд▓ौрди рдЬिрд▓े рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै।

  • рдмेрддрд╡ा рдирджी: рд╕िंрдз рдХे рдкूрд░्рд╡ рдоें, рдпрд╣ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рд╕े рдмрд╣рддी рд╣ुрдИ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╣рдоीрд░рдкुрд░ рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै।

  • рдХेрди рдирджी: рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдкूрд░्рд╡ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी рд╣ै рдЬो рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдХрдЯрдиी/рджрдоोрд╣ рд╕े рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдмांрджा (рдЪिрд▓्рд▓ा) рдоें рдпрдоुрдиा рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै। 

(рдиोрдЯ: рдпрдоुрдиा рдХी рдПрдХ рдФрд░ рдЫोрдЯी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी 'рдзрд╕ाрди' рд╣ै, рдЬो рдмेрддрд╡ा рдирджी рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджी рд╣ै, рдЗрд╕े рднी рдпाрдж рд░рдЦें।)


✅ рд╕ीрдзा рдЙрдд्рддрд░

рдпрдоुрдиा рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпों рдХा рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдХा рд╕рд╣ी рдХ्рд░рдо рдЪंрдмрд▓ -> рд╕िंрдз рдмेрддрд╡ा ->рдХेрди рд╣ै। рдоुрдЦ्рдп рдпрдоुрдиा рдирджी рдкрд░ рд╣рдердиीрдХुंрдб рдФрд░ рдУрдЦрд▓ा рдмैрд░ाрдЬ рд╕्рдеिрдд рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдЗрд╕рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпों рдкрд░ рдЧांрдзी рд╕ाрдЧрд░ (рдЪंрдмрд▓), рдоाрддाрдЯीрд▓ा (рдмेрддрд╡ा) рдФрд░ рджौрдзрди рдмांрдз (рдХेрди) рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं।

UPTeacherNews
UPTeacherNews

Editor at UpShiksha — verified updates on exams, results, scholarships and government jobs for UP students.

No comments yet — be the first

Open Comments →