History UPPCS Test -10 Notes

рдЕрдорд░ाрд╡рддी рдХрд▓ा рд╢ैрд▓ी (Amaravati School of Art) рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдХी рддीрди рдоुрдЦ्рдп рд╢ैрд▓िрдпों (рдЧांрдзाрд░, рдордеुрд░ा рдФрд░ рдЕрдорд░ाрд╡рддी) рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै, рдЬिрд╕рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдХृрд╖्рдгा рдФрд░ рдЧोрджाрд╡рд░ी рдирджिрдпों рдХी рдШाрдЯी (рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢) рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। 


1. рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдХाрд▓рдХ्рд░рдо (Chronological Order)

рдЕрдорд░ाрд╡рддी рд╢ैрд▓ी рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдЧрднрдЧ 200 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ (BCE) рд╕े 200-300 рдИрд╕्рд╡ी (CE) рддрдХ рдЪाрд░ рдоुрдЦ्рдп рдЪрд░рдгों рдоें рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕ рд╢ैрд▓ी рдХो рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди рд╢ाрд╕рдХों рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рд╢ाрд╕рдХों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ।

[рдк्рд░рдердо рдЪрд░рдг: 200 - 100 BCE] ➔ [рдж्рд╡िрддीрдп рдЪрд░рдг: 100 BCE - 100 CE] ➔ [рддृрддीрдп рдЪрд░рдг: 100 - 200 CE] ➔ [рдЪрддुрд░्рде рдЪрд░рдг: 200 - 300 CE]

(рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд░ूрдк)             (рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд)           (рд╕्рд╡рд░्рдг рдХाрд▓/рдЪрд░рдо рдЙрдд्рдХрд░्рд╖)         (рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдХाрд▓/рдкрддрди рдХी рдУрд░)


рдЪрд░рдг 1: рдЖрд░ंрднिрдХ рдХाрд▓ (200 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ – 100 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡)

  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдмौрдж्рдз рдХрд▓ा рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ (Symbolic) рдеी।

  • рддрде्рдп: рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХो рдоाрдирд╡ рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рджिрдЦाрдпा рдЧрдпा। рдЙрдирдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдмुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдЬैрд╕े—рдЪрд░рдг рдЪिрд╣्рди (Footprints), рдЫрдд्рд░ (Umbrella), рдФрд░ рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ (Wheel) рдмрдиाрдП рдЧрдП।

  • рдк्рд░рднाрд╡: рдпрд╣ рднрд░рд╣ुрдд рдФрд░ рд╕ांрдЪी рдХी рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдХрд▓ा рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рдеा। 

рдЪрд░рдг 2: рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХाрд▓ (100 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ – 100 рдИрд╕्рд╡ी)

  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдоूрд░्рддिрдпों рдоें рдЬीрд╡ंрддрддा рдФрд░ рдпрдеाрд░्рдерд╡ाрдж (Realism) рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ।

  • рддрде्рдп: рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдоूрд░्рддिрдпों рдХो рдкैрдирд▓ों (Reliefs) рдкрд░ рдЙрдХेрд░ा рдЬाрдиे рд▓рдЧा। рдоाрдирд╡ рдЖрдХृрддिрдпों рдХे рдЪिрдд्рд░рдг рдоें рдеोрдб़ा рд▓рдЪीрд▓ाрдкрди рдФрд░ рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा (Movement) рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рд▓рдЧी। 

рдЪрд░рдг 3: рд╕्рд╡рд░्рдг рдХाрд▓ / рдЪрд░рдо рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ (100 рдИрд╕्рд╡ी – 200 рдИрд╕्рд╡ी)

  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдпрд╣ рдЕрдорд░ाрд╡рддी рд╢ैрд▓ी рдХा рдЪрд░рдо рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд▓ рдеा, рдЬो рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди рд░ाрдЬा рдпрдЬ्рдЮ рд╢्рд░ी рд╕ाрддрдХрд░्рдгी рдХे рд╕рдордп рдХे рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣ै।

  • рддрде्рдп: рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдмुрдж्рдз рдХो рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдоाрдирд╡ рд░ूрдк (Anthropomorphic form) рдоें рдЙрдХेрд░ा рдЧрдпा। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдк्рд░рддीрдХों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рднी рдЬाрд░ी рд░рд╣ा।

  • рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдоूрд░्рддिрдпों рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рднाрд╡ुрдХрддा, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ौंрджрд░्рдп, рдкрддрд▓ी рдХрдорд░ рдФрд░ 'рдд्рд░िрднंрдЧ рдоुрдж्рд░ा' (рд╢рд░ीрд░ рдХे рддीрди рдЭुрдХाрд╡) рдХा рд╕рдмрд╕े рд╕ुंрджрд░ рдк्рд░рдпोрдЧ рдЗрд╕ी рдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдЖ।

рдЪрд░рдг 4: рдЙрдд्рддрд░рд╡рд░्рддी рдХाрд▓ (200 рдИрд╕्рд╡ी – 300 рдИрд╕्рд╡ी)

  • рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рд╕ाрддрд╡ाрд╣рдиों рдХे рдкрддрди рдХे рдмाрдж рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рд╡ंрд╢ рдХे рд░ाрдЬाрдУं рдиे рдЗрд╕े рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рджिрдпा।

  • рддрде्рдп: рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдоूрд░्рддिрдпां рдеोрдб़ी рд▓ंрдмी рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЬрдЯिрд▓ рдмрдиाрдИ рдЬाрдиे рд▓рдЧीं। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдЗрд╕ рдХрд▓ा рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдиाрдЧाрд░्рдЬुрдирдХोंрдбा рдФрд░ рдЬрдЧрдп्рдпाрдкेрдЯा рдЬैрд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╣ुрдЖ।


2. рдЕрдорд░ाрд╡рддी рд╢ैрд▓ी рдХे рдоुрдЦ्рдп рдХेंрдж्рд░ (Geographical Centers)

  • рдоुрдЦ्рдп рдХेंрдж्рд░: рдЕрдорд░ाрд╡рддी (рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧुंрдЯूрд░ рдЬिрд▓े рдоें)।

  • рдЕрди्рдп рд╕рд╣ाрдпрдХ рдХेंрдж्рд░: рдиाрдЧाрд░्рдЬुрдирдХोंрдбा (Nagarjunakonda), рдЬрдЧрдп्рдпाрдкेрдЯा (Jaggayyapeta), рдШंрдЯрд╢ाрд▓ (Ghantasala), рдФрд░ рднрдЯ्рдЯीрдк्рд░ोрд▓ू (Bhattiprolu)। 


3.рдЕрддि-рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдп 

  • рдоुрдЦ्рдп рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ: рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди рд╡ंрд╢ (Satavahana Dynasty) рдФрд░ рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рд╡ंрд╢ (Ikshvaku Dynasty)। 

  • рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрдмंрдз: рдпрд╣ рд╢ैрд▓ी рдкूрд░्рдгрддः рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо (рдорд╣ाрдпाрди рдФрд░ рд╣ीрдирдпाрди рджोрдиों) рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рдеी। рдЗрд╕рдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЬाрддрдХ рдХрдеाрдУं (Jataka Tales) рдФрд░ рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ै। 

  • рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी: рдЗрд╕ рд╢ैрд▓ी рдоें рдХेрд╡рд▓ рд╕рдлेрдж рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ (White Marble) рдпा рдЪूрдиा рдкрдд्рдерд░ (Greenish-White Limestone) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।


  • рдХрдеाрдд्рдордХ рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा (Narrative Art): рдЕрдорд░ाрд╡рддी рд╢ैрд▓ी рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рд╡िрд╢ेрд╖рддा "рдХрд╣ाрдиिрдпां рд╕ुрдиाрдиा" рд╣ै। рдПрдХ рд╣ी рдмрдб़े рдкрдд्рдерд░ рдпा рдЧोрд▓ рдоेрдбрд▓िрдпрди (Medallion) рдкрд░ рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдкूрд░ी рдХрд╣ाрдиी (рдЬैрд╕े - рд░ाрдЬा рд╕िрдмी рдХी рдХрд╣ाрдиी рдпा рдирд▓рдЧिрд░ी рд╣ाрдеी рдХो рд╢ांрдд рдХрд░рдиा) рдЙрдХेрд░ी рдЧрдИ рд╣ै। 


  • рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा (Dynamism): рдЧांрдзाрд░ рдФрд░ рдордеुрд░ा рдХрд▓ा рдХी рдоूрд░्рддिрдпां рд╢ांрдд рдФрд░ рд╕्рдеिрд░ рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдЕрдорд░ाрд╡рддी рдХी рдоूрд░्рддिрдпां рдЧрддिрд╢ीрд▓, рдКрд░्рдЬाрд╡ाрди рдФрд░ рдиृрдд्рдп рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдоुрдж्рд░ाрдУं рдоें рд╣ैं।

  • рдмाрд╣рд░ी рдк्рд░рднाрд╡: рдпрд╣ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╢ैрд▓ी (Indigenous Style) рдеी। рдЗрд╕ рдкрд░ рдХोрдИ рд╡िрджेрд╢ी рдпा рдпूрдиाрдиी (Hellenistic) рдк्рд░рднाрд╡ рдирд╣ीं рдеा।

  • рдЕрдорд░ाрд╡рддी рд╕्рддूрдк: рдЗрд╕े 'рдорд╣ाрдЪैрдд्рдп' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдХрд░्рдирд▓ рдХोрд▓िрди рдоैрдХेंрдЬी (Colin Mackenzie) рдиे 1797 рдоें рдЗрд╕ рд╕्рддूрдк рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдХी рдЦोрдЬ рдХी рдеी।


4. рдоुрдЦ्рдп рдЕंрддрд░: рдЧांрдзाрд░, рдордеुрд░ा рдФрд░ рдЕрдорд░ाрд╡рддी рдХрд▓ा рд╢ैрд▓ी

рд╡िрд╢ेрд╖рддा

рдЧांрдзाрд░ рд╢ैрд▓ी

рдордеुрд░ा рд╢ैрд▓ी

рдЕрдорд░ाрд╡рддी рд╢ैрд▓ी

рдХ्рд╖ेрдд्рд░

рдкрд╢्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ рднाрд░рдд (рддрдХ्рд╖рд╢िрд▓ा)

рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд (рдордеुрд░ा, рдХंрдХाрд▓ी рдЯीрд▓ा)

рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд (рдХृрд╖्рдгा-рдЧोрджाрд╡рд░ी рдШाрдЯी)

рд╕ाрдордЧ्рд░ी

рдзूрд╕рд░ рдмрд▓ुрдЖ рдкрдд्рдерд░ (Grey Schist)

рдЪिрдд्рддीрджाрд░ рд▓ाрд▓ рдмрд▓ुрдЖ рдкрдд्рдерд░

рд╕рдлेрдж рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ / рдЪूрдиा рдкрдд्рдерд░

рдзрд░्рдо

рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо

рд╣िंрджू, рдЬैрди рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо

рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо

рд╡िрджेрд╢ी рдк्рд░рднाрд╡

рдпूрдиाрдиी/рд░ोрдорди (Hellenistic)

рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕्рд╡рджेрд╢ी

рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕्рд╡рджेрд╢ी

рдоुрдЦ्рдп рд╡िрд╢ेрд╖рддा

рдмुрдж्рдз рдХे рдШुंрдШрд░ाрд▓े рдмाрд▓, рдоूंрдЫें, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╢ांрддि

рдордЬрдмूрдд рд╢рд░ीрд░, рдоुрд╕्рдХुрд░ाрддा рдЪेрд╣рд░ा, рд╡ीрд░рддा

рдХрдеाрдд्рдордХ рдХрд▓ा, рдЧрддिрд╢ीрд▓рддा, рдд्рд░िрднंрдЧ рдоुрдж्рд░ा


✅ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ 

рдЕрдорд░ाрд╡рддी рдХрд▓ा рд╢ैрд▓ी рдХा рд╡िрдХाрд╕ 200 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рд╕े 300 рдИрд╕्рд╡ी рдХे рдмीрдЪ рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди рдФрд░ рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рд░ाрдЬाрдУं рдХे рддрд╣рдд рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкрд╣рдЪाрди рд╕рдлेрдж рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдкрд░ рдЙрдХेрд░ी рдЧрдИ рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдмौрдж्рдз рдХрдеाрдПं (рдЬाрддрдХ рдХрдеाрдПं) рд╣ैं।

рдХाрд░्рд▓े рдХी рдЧुрдлाрдПँ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдкुрдгे рдЬिрд▓े рдоें рд▓ोрдиाрд╡ाрд▓ा рдХे рдкाрд╕ рдХाрд░्рд▓ि рдоें рд╕्рдеिрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рдЪрдЯ्рдЯाрди-рдХाрдЯрдХрд░ (рд░ॉрдХ-рдХрдЯ) рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдЧुрдлाрдУं рдХा рдПрдХ рд╕рдоूрд╣ рд╣ैं। рдЗрдирдХा рдХाрд▓рдХ्рд░рдо (Chronological Order) рдж्рд╡िрддीрдп рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдкाँрдЪрд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕рд╡ी (рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдорд╣ाрдпाрди рдк्рд░рднाрд╡) рддрдХ рдХा рд╣ै। рдпрд╣ рд╣ीрдиिрдпाрди рдмौрдж्рдз рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा рдФрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ैं। 


рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдФрд░ рдХाрд▓рдХ्рд░рдо рд╡िрдХाрд╕ (Chronological Order)

  • рдк्рд░рдердо рдЪрд░рдг (рд▓рдЧрднрдЧ 160 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рд╕े 2рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ - рд╣ीрдиिрдпाрди рдХाрд▓):

    • рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиी рдЧुрдлाрдУं рдФрд░ рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг।

    • рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдмौрдж्рдз рднिрдХ्рд╖ुрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдз्рдпाрди рдФрд░ рдиिрд╡ाрд╕ рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рд▓ рдХрдХ्рд╖ों (рд╡िрд╣ाрд░ों) рдХा рдиिрд░्рдоाрдг।


  • рдж्рд╡िрддीрдп рдЪрд░рдг (рд▓рдЧрднрдЧ 50 рдИрд╕्рд╡ी рд╕े 120 рдИрд╕्рд╡ी - рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди рдПрд╡ं рдкрд╢्рдЪिрдоी рдХ्рд╖рдд्рд░рдк рдХाрд▓):

    • рдорд╣ाрди рдЪैрдд्рдп рд╣ॉрд▓ (Cave 8 - Grand Chaitya) рдХा рдиिрд░्рдоाрдг।

    • рд╕ाрддрд╡ाрд╣рди рд░ाрдЬाрдУं рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рднрд╡्рдп рд╕्рддंрднों, рдШोрдб़े рдХी рдиाрд▓ рдЬैрд╕ी рдЦिрдб़рдХिрдпों рдФрд░ рд╕िंрд╣ рд╕्рддंрднों рдХा рд╡िрдХाрд╕। 

  • рддृрддीрдп рдЪрд░рдг (5рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕рд╡ी рд╕े 10рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕рд╡ी - рдорд╣ाрдпाрди рдХाрд▓):

    • рдмुрдж्рдз рдФрд░ рдмोрдзिрд╕рдд्рд╡ों рдХी рдоूрд░्рддिрдпों рдХा рдмрд░ाрдорджे рд╡ рджीрд╡ाрд░ों рдкрд░ рдЙрдд्рдХीрд░्рдг рдХिрдпा рдЬाрдиा।

    • рдорд╣ाрдпाрди рд╕ंрдк्рд░рджाрдп рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдоें рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдХा рдкुрдирд░ुрдд्рдеाрди। 

Key Facts

  • рд╕्рдеिрддि: рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рдкुрдгे рдЬिрд▓े рдоें рд▓ोрдиाрд╡ाрд▓ा рдХे рдкाрд╕ рдХाрд░्рд▓ि (Karli)।

  • рдирджी/рдоाрд░्рдЧ: рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░ рд╕े рджрдХ्рдХрди рдХे рдкрдаाрд░ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд।

  • рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡ाрд╕्рддुрдХрд▓ा: рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд░ॉрдХ-рдХрдЯ рд╣ीрдиिрдпाрди рдЪैрдд्рдп рд╣ॉрд▓ (Cave 8), рдЬो рд▓рдЧрднрдЧ 45 рдоीрдЯрд░ рд▓ंрдмा рдФрд░ 14 рдоीрдЯрд░ рдКंрдЪा рд╣ै।

  • рд╕्рддंрдн рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдЪैрдд्рдп рдХे рднीрддрд░ 37 рдЕрд╖्рдЯрдХोрдгीрдп (octagonal) рд╕्рддंрдн рд╣ैं рдЬिрди рдкрд░ рд╣ाрдеी рдФрд░ рдШोрдб़े рдкрд░ рд╕рд╡ाрд░ рдЖрдХृрддिрдпाँ рдЦुрджी рд╣ैं।

  • рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╡िрд╢ेрд╖рддा: рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ 15 рдоीрдЯрд░ рдКंрдЪे рджो рд╕िंрд╣ рд╕्рддंрдн (рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдПрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд) рдФрд░ рдЧुрдлा рдкрд░िрд╕рд░ рдХे рдкाрд╕ рд╣ी рд╕्рдеाрдиीрдп рджेрд╡ी рдПрдХрд╡ीрд░ा рдХा рдоंрджिрд░।

  • рд▓िрдкि: рдпрд╣ाँ рдХे рд╕्рддंрднों рдкрд░ рдм्рд░ाрд╣्рдоी рд▓िрдкि рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрдд рднाрд╖ा рдоें рджाрдирджाрддाрдУं рдХे рдиाрдо рдХे рдЕрднिрд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। 

UPTeacherNews
UPTeacherNews

Editor at UpShiksha — verified updates on exams, results, scholarships and government jobs for UP students.

No comments yet — be the first

Open Comments →